Ελεύθερο Βήμα Αχαρνών

Ένα βήμα για προβλήματα, ιδέες και απόψεις για το Δήμο Αχαρνών

Δημήτρης Γιώτας – Σελίδες Ιστορίας

Posted by koszig στο 8 Φεβρουαρίου 2015

ΜΕΓΑΛΑ ΔΑΣΟΚΤΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΜΝΗΜΕΙΑ

ΣΤΟ ΔΗΜΟ ΑΧΑΡΝΩΝ

 

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Τα κείμενα και τα συνοδευτικά έγγραφα που ολοκληρώνουν την μελέτη αυτή, ιστορικού κυρίως περιεχομένου, αναφέρονται σε γεγονότα μετά την απελευθέρωση της Αττικής και ειδικότερα του Μενιδίου από τον Τουρκικό ζυγό οριστικά το 1833.

Κατά τη δημιουργία των πρώτων δήμων της Αττικής με το Διάταγμα της 1ης (13) Οκτωβρίου  1835, ο δήμος Αχαρνών χαρακτηρίστηκε Β΄ τάξεως με συνολικό πληθυσμό 2.452 κατοίκων εκ των οποίων 1.219 κατοικούσαν στο κεντρικό χωριό Μενίδι. (Συμπεριλαμβάνονταν επίσης στο δήμο χωριά και οικισμοί: Βαρυμπόμπη, Λιόπεσι – Μαχούνια, Τατόι, Δεκέλεια, Μονομάτι, Κουκουβάουνες, Χασιά, Καλύβια Χασιάς,Kαματερό  και Λιόσι .

Οι κάτοικοι του  δήμου,  αγρότες κατά το πλείστον, κατείχαν ένα μεγάλο χώρο που άρχιζε από την Αθήνα και εκτεινόταν μέχρι τις βόρειες παρυφές της Πάρνηθας ,τα Δερβενοχώρια δυτικά και την Κηφισιά ανατολικά. Οι κάτοικοι του Μενιδίου χαρακτηρίζονταν «εύρωστοι και δυνατοί και παρήγαγαν σιτάρι, κριθάρι, λίγα όσπρια, λάδι και κρασί». Τα εισοδήματά τους συμπλήρωναν με την εκμετάλευση του δάσους της Πάρνηθας. Σύνορα του δήμου Αχαρνών το 1839 (το 1836 είχε αποσπασθεί η Χασιά, Λιόσια και Καματερό) ήταν: Ανατολικά δήμος Αμαρουσίου, δυτικά ο δήμος Χασιάς, νότια ο δήμος Αθηναίων και βόρεια ο δήμος Περαίας. Οι κάτοικοι του δήμου Αχαρνών είχαν επίγνωση της βαριάς ιστορικής τους κληρονομιάς από την αρχαιότητα , τότε που ο δήμος Αχαρνών ήταν ο μέγιστος της Αττικής υπαίθρου. Ήταν εργατικοί και σκληροτράχηλοι που χαλυβδώθηκαν στους αμέτρητους πολέμους (1821-1829) για την ελευθερία τους. Αυτή η διαχρονική προγονική κληρονομιά βαραίνει και σήμερα στις πλάτες των πολιτών του δήμου Αχαρνών.

Τα μνημεία του δήμου όσα σώθηκαν από τους αμέτρητους βαρβάρους που πέρασαν στους αιώνες ,είναι δείκτες ενός μέρους της ιστορίας και της θεοσέβειας των κατοίκων του τόπου. Πρέπει να προστατεύονται και να αναδεικνύονται, μεταδίδοντας τη λαμπρή ιστορία του τόπου στις γενεές που έρχονται.

Με την πρόθεση να ανοίξω ένα παράθυρο μελετώντας τη ζωή των ανθρώπων του δήμου, γράφω αυτές τις σελίδες της νεοελληνικής ιστορίας των κατοίκων των Αχαρνών η Μενιδίου. Στις ιστορικές μου αναζητήσεις εντάσσεται και δημοσίευση μελέτης μου με τίτλο: «Αττική, χωριά και κάτοικοι στα σκοτεινά χρόνια» περιοδικό ΛΑΜΠΗΔΟΝΑ τεύχ. 26 – 28/2002 – 2003. Έκδοση Π. Κ. Ασπροπύργου. Η πλήρης θεώρηση του θέματος απέχει από τα κείμενα αυτά, έργο βεβαίως των νεοτέρων  ερευνητών της Ιστορίας και Λαογραφίας μας, των οποίων ελπίζω να κεντρίσω το ενδιαφέρον.

ΙΣΤΟΡΙΑ

 Το Μάρτη του 1833 αποχώρησαν οι Τούρκοι από την Αττική, συμφωνώντας με τα Πρωτόκολλα των τριών Μεγάλων Δυνάμεων να την αναγνωρίσουν ως ελεύθερη, ενταγμένη στο νεοσύστατο Ελληνικό Κράτος. Προϋπόθεση ήταν να αποζημιωθούν οι τουρκικές αναγνωρισμένες ιδιοκτησίες και αυτό έγινε με συνεργασία εκατέρωθεν της Μικτής Επιτροπής από Έλληνες και Τούρκους και εξέταση των τίτλων ιδιοκτησίας.

Στο Μενίδι π.χ. εκποιήθηκε η μεγάλη έκταση «Μονομάτι»  με τα «10 Ζευγαρόσπιτα και τα 10 αλώνια» (αγοραστής ο φιλέλληνας Ιταλός Αμπάτιος Μπότσαρης) και ένα μέρος της Βαρυμπόμπης των 5.123 στρέμ. περίπου (η υπόλοιπη είχε πουληθεί σε Μενιδιάτες πριν την Επανάσταση). Μικροϊδιοκτησίες επίσης Τούρκων αναγνωρισμένες πουλήθηκαν σε Έλληνες και φιλέλληνες, όπως στα Αρχεία του Κράτους είναι καταγεγραμμένα. Σημειώνεται επίσης η μεγάλη Μοναστηριακή περιουσία, κυρίως στην Πάρνηθα, η οποία θεωρήθηκε «Βακούφι» Χριστιανικό και απαλλοτριώθηκε αργότερα (10.500 στρέμ.) το 1962 με τη δημιουργία του Εθνικού Δρυμού. Εξαιρετικής σημασίας είναι το γεγονός ότι η «Αμυγδαλέζα» π.χ. (2.500 στρ.) θεωρήθηκε από το Ελληνικό Κράτος ως «Κοινοτική», αργότερα υποστηρίχθηκε ότι ανήκε κατά κυριότητα στο Δημόσιο αλλά τελικά κρίθηκε από τον Άρειο Πάγο ως ανήκουσα στο δήμο Αχαρνών κατά πλήρη νομή και κυριότητα. Τώρα τι νομή έχει ο δήμος Αχαρνών είναι συζητήσιμο.………

Όποιες εκτάσεις δεν διεκδικήθηκαν από τους Τούρκους ή αργότερα από το Ελληνικό Κράτος, θεωρήθηκαν ότι ανήκαν σε ιδιώτες που από αιώνες τις νέμονταν για να επιβιώσουν. Μεγάλες π.χ. εκτάσεις γύρω από το Μενίδι θεωρήθηκαν ιδιωτικές ελληνικές. Κατατετμημένες σε «μικρά περιβόλια και ελαιώνες» όπως σημειώνει ο Leake το 1806. Στις εκτάσεις αυτές ουδέποτε «έβαλε χέρι» η τουρκική εξουσία ή αργότερα η Ελληνική. Τούτο σημειώνεται με την ανάλογη έμφαση και ως επαλήθευση παραπέμπω στις μαρτυρικές καταθέσεις Μενιδιατών το 1831 για τα τουρκικά κτήματα. Οι μαρτυρίες των Μενιδιατών δόθηκαν την 9-4-1831 ενώπιον της Ελληνικής Επιτροπής επί των Οθωμανικών ιδιοκτησιών. Αναφέρουν π.χ. για το «Μονομάτι» ότι ήταν οκτώ ζευγάρια, όλα κάμπος που μέχρι την Επανάσταση τα εξουσίαζε ο Κιαμήλ μπέης και τα οποία δυτικά συνόρευαν με τα Μενιδιάτικα χωράφια και ανατολικά με τον Κηφισό σε γενικές γραμμές. Το τσιφλίκι αυτό πουλήθηκε στον Ιταλό φιλέλληνα Αμπάτιο Μπότσαρη και μεταπουλήθηκε σε Μενιδιάτες αργότερα σε ιδανικά μερίδια. Για την Βαρυμπόμπη αναφέρουν ότι ήταν πέντε ζευγάρια που ανήκαν στη «Χανούμη» συγγενή του Κιαμήλ μπέη. Το 1811 η χανούμισσα πούλησε στους Μενιδιάτες τα τρία ζευγάρια και τα υπόλοιπα δύο τα διεκδικούν το 1831 τα παιδιά του Κιαμήλ μπέη. Περιήλθε με αγορά σε Μενιδιάτες. Καταθέτουν επίσης για μοναστηριακά κτήματα στον Άγιο Νικόλαο (Αγ. Σωτήρα), για το Τατόι, Λιόπεσι – Μαχούνια, ιδιοκτησία του Ομέρ πασά, ακόμα και για τα χωράφια του Στεφανίου στο Θριάσιο πεδίο.

Οι καταθέτοντες ήταν ο ηγούμενος Αγ. Τριάδας Πάρνηθας Χ’’Ιωσήφ, ο παππά Δαμιανός, ο παππά Γεώργιος, ο παππά Αναστάσης, ο παππά Διονύσιος Μπάφης και μια σειρά Μενιδιατών κτηματιών, Σιδέρης Γκίκας, Αναγν. Μαρίνης, Αναγνώστης Καλογρiάνης, Γεωργάκης Δημάσκος, Νικόλαος Τζελεπής, Στάμος Χατζησπύρος, Κωνσταντής Βρετός, Αναγν. Χατζησπύρος, Θανάσης Κατσανδρής, Κυριάκος Δημάσκος, Γεωργάκης Βλάχος, Κωνσταντής Τζαμάλης, Νικολός Μπερτζέκος, Αναγνώστης Γκρίτζης και λοιποί κάτοικοι του χωριού. Οι καταθέτοντες είναι εκπρόσωποι της Εκκλησίας, πρόκριτοι και κτηματίες του Μενιδίου, όλοι με το ανάλογο αναμφισβήτητο κύρος. Αρκετούς από τους υπογράφοντες τους συναντούμε και αργότερα ως μάρτυρες στο Πρωτοδικείο 1841 και στο Εφετείο το 1843 υπέρ των Μενιδιατών και κατά του Δημοσίου, και οι καταθέσεις τους θεωρήθηκαν έγκυρες και σεβαστές. Στις σημαντικές αυτές καταθέσεις του 1831 δεν αναφέρονταν ως Τουρκικές ιδιοκτησίες π.χ. η Αμυγδαλέζα, Σαλονίκη – Λοιμικό, Μπίλιζα, Αδάμες κ.λπ. κτήματα χιλιάδων στρεμμάτων που δεν διεκδικήθηκαν ούτε από τους Τούρκους ούτε από την Ελληνική πλευρά και θεωρήθηκαν ιδιωτικά Μενιδιάτικα, όπως και διάφορα άλλα μεγάλα κτήματα που επί Τουρκοκρατίας είχαν ήδη πουληθεί σε Μενιδιάτες και δέχθηκε η Επιτροπή ότι ήταν τότε (το 1831) αναμφισβήτητα ιδιοκτησίες Μενιδιάτικες. (Βλ. Δ. ΓΙΩΤΑ: Εφημερίδα «Ν. Στόχοι» Αχαρνών Μάρτιος 1993 «Η γαιοκτησία στην περιοχή μας». Δ. ΓΙΩΤΑ: περιοδικό «Λαμπηδόνα» Πν. Κέντρο Ασπροπύργου τεύχ. 14 και 15/1999: «Στοιχεία Γαιοκτησιακού καθεστώτος στα χωριά του Καταδέματος Αττικής στις αρχές του 19ου αιώνα). Υπάρχουν επίσης ένα πλήθος «ομόλογα», «ξωφύλλια», «διαθήκες», νοταριακά έγγραφα, δημοσιεύσεις, συνεδριακές ανακοινώσεις και το Αρχείο της ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΚΑΙ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΑΧΑΡΝΩΝ –  Ι.Λ.Ε.Α. που βεβαιώνουν για το ιδιοκτησιακό καθεστώς. Τα ντοκουμέντα της Ι.Λ.Ε.Α. π.χ. χρονολογούνται από το 1731 μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα και πολλά απ’ αυτά αναφέρονται κατά την τουρκοκρατία ως «μούλκια» Ελλήνων, δηλαδή πλήρους ιδιοκτησίας, αν και κατά τους Οθωμανούς η γη ανήκε στο Σουλτάνο (EMIRI) και πλήρωναν φόρους οι κατέχοντες, όπως τα διάφορα φιρμάνια βεβαιώνουν.

Η  Οθωμανική  εξουσία  επειδή  δεν  διέθετε  στρατό  ή  αστυνομικές  δυνάμεις  για  να  ελέγχει τις διαβάσεις ανάμεσα στα βουνά (Δερβένια ή Κλεισώρειες των Βυζαντινών) κατά τα μέσα του 17ου αιώνα θεσμοθέτησε το καθεστώς των Δερβενίων. Επέτρεψε δηλαδή στους κατοίκους ορεινών χωριών, να ελέγχουν την κίνηση στα περάσματα αυτά και παραχώρησε ένα καθεστώς αφορολογησίας στα ένοπλα ελληνικά σώματα και στα χωριά τους από όπου προέρχονταν. Στην Αττική είχαμε τη διάβαση των Κουντούρων – Μεγάρων, το δερβένι της Χασιάς και το δερβένι του Μενιδίου ή «Τζατάλ δερβέν» κατά τον Κασομούλη. Για τη Χασιά διασώθηκε ένα φιρμάνι του τέλους του 18ου αιώνα που βρίσκεται ως ιστορικό τεκμήριο στο Δήμο Ασπροπύργου. Λεπτομερώς αναφέρονται τα προνόμια σ’αυτό και στο Αρχείο Ι.Λ.Ε.Α. υπάρχει Οθωμανική γνωμάτευση ότι οι Μενιδιάτες δικαιούνται αφορολογησίας, διότι έλεγχαν τη διάβαση Τατοΐου – Αγ. Μερκουρίου. (Βλ. Ι. ΜΑΤΟΥΚΑ: «Το Αρχείο εγγράφων της Ι.Λ.Ε.Α.» Πρακτικά Ζ΄ Συμποσίου Ιστορίας – Λαογραφίας Αττικής. Ελευσίνα 1997).

Έτσι εξηγείται πως στις παραμονές της Επανάστασης του ’21 οι Χασιώτες με καπετάνιο το Μελέτη Βασιλείου και οι Μενιδιάτες με τον Αναγνώστη Κιουρκατιώτη, βρέθηκαν οπλισμένοι και απελευθέρωσαν στις 25 Απριλίου 1821 την Αθήνα. Προηγουμένως η Φιλική Εταιρεία είχε μυήσει αρκετούς χωρικούς, το Βασιλείου και Κιουρκατιώτη. Οι λοιποί χωρικοί της Αττικής και οι Αθηναίοι ειδικά δεν οπλοφορούσαν επί ποινή θανάτου. Μέσα στο χώρο που ανήκε στα χωριά τους οι Χασιώτες (Ι. Μ. Κλειστών και ιδιώτες) κατείχαν και νέμονταν (κυρίως ξύλευση – ανθρακοποιΐα) μια μεγάλη δασική έκταση στην Πάρνηθα στο «Μπόρσι» και οι Μενιδιάτες το μεγάλο αγροδασόκτημα με την ονομασία «Σαλονίκη» (35 – 40.000 στρέμ.). Μεγάλες επίσης Μοναστηριακές εκτάσεις υπήρχαν και στο «Ρουμάνι» Πάρνηθας, που κατείχαν τα Μοναστήρια Αγ. Τριάδας και Αγ. Ιωάννου και ιδιώτες (Δαμασκέοι). (Βλ. Δ. ΓΙΩΤΑ: Παλιά Μοναστήρια της Πάρνηθας». Έκδ. Δήμου Φυλής 2004, σελ. 207-209 κ.α.)

Πάρνηθα 0

Στην αεροφωτογραφία φαίνεται η Πάρνηθα. Δεξιά με κίτρινο χρώμα η Εθνική Οδός Αθηνών Θεσσαλονίκης. Η περιοχή με την κόκκινη γραμμή φαίνεται σε μεγέθυνση στην επόμενη αεροφωτογραφία,

Πάρνηθα 1

001 (7)

 ΛΟΙΜΙΚΟ – ΣΑΛΟΝΙΚΗ

Θα επιμείνουμε στην εξέταση του αγροδασοκτήματος Σαλονίκη του ιδιοκτησιακού του καθεστώτος και την παντοειδή νομή του. Τούτο με κίνητρο την ιχνηλάτιση της ζωής των ανθρώπων και των Μενιδιατών ειδικότερα.

Οι τρείς δικαστικές αποφάσεις (1842 του Πρωτοδικείου, 2673/3-8-1843 Εφετείου και  απόρριψη Έφεσης του Δημοσίου στον Άρειο Πάγο αρ.122/1847 και οριστική δικαίωση των Μενιδιατών δικαιούχων) μας παρέχουν σημαντικά ιστορικά εκτός των άλλων στοιχεία που μας επιτρέπουν να ερευνήσουμε ασφαλώς την ζωή των ανθρώπων εκεί. Μέσα στις ιστορικές αυτές δικαστικές αποφάσεις αναφέρονται οι αιτιάσεις του Δημοσίου και των ιδιωτών, οι σημαντικές μαρτυρίες και τα πρόσωπα, οι νομείς, οι μονομερείς παρανομίες των Δημοσίων οργάνων όπως οι παράνομες άδειες ξύλευσης που χορήγησαν προς τρίτους από το 1838 – 39 χωρίς να έχουν δικαίωμα. Από τη μεριά των δικαιούχων Μενιδιατών βεβαιώνουν για τη νομή της έκτασης οι μαρτυρίες ιερέων και μιας σειράς διακεκριμένων αγωνιστών του ’21, τιμημένων των περισσοτέρων με την ανώτατη διάκριση του Αργυρού Αριστείου για τις θυσίες τους στον Αγώνα. Ήταν άλλωστε πρόσφατα τα γεγονότα και εν ζωή οι Έλληνες αγωνιστές. Οι μάχες τελείωσαν στην περιοχή το 1829 με τελευταίες τις μάχες στον Αγ. Ιωάννη της Χασιάς. (25 Μαΐου και 16 Ιουνίου). Βλ. Έγγρ. 1, 2, 3. Και Δ.Γιώτα «Συμβολή στην Ιστορική έρευνα της Αττικής». Αχαρνές 2002.

Οι προσφεύγοντες Μενιδιάτες μπαρουτοκαπνισμένοι και εν ζωή όπως η έρευνα έχει αποκαλύψει, επώνυμοι αρκετοί απ’ αυτούς, στο σύνολό τους θα λέγαμε, δεν δέχονταν να απεμπολήσουν τα δικαιώματά τους, τη στιγμή που η πατρίδα δεν τους έδωσε ούτε ένα ξεροχώραφο για να σπείρουν ή μια σύνταξη στους σακατεμένους στον πόλεμο. Έτσι διεκδίκησαν το αγροδασόκτημα «Σαλονίκη» που η Ελληνοβαυαρική Βασιλική Κυβέρνηση θέλησε να τους το στερήσει. Ως μάρτυρες του Δημοσίου παρέστησαν τρεις βλαχοποιμένες ,όπως εξάγεται από τα ονόματά τους και ένας Κουκουβανιώτης. Εύλογο φάνηκε στα δικαστήρια ότι οι βλαχοποιμένες είχαν συμφέρον να βόσκουν ελεύθερα τα ποίμνιά τους και να μην πληρώνουν λειβαδιάτικα, τους συνέφερε δηλαδή να θεωρηθεί Δημόσια η έκταση. Όμως τα δικαστήρια δεν πείσθηκαν από τις μαρτυρίες τους. Και κέρδισαν τις δίκες οι Μενιδιάτες, στις οποίες αποδείχθηκε ότι «από αμνημονεύτων χρόνων» όπως αναφέρουν οι μάρτυρες και οι αποφάσεις, οι δικαιούχοι έσπερναν και θέριζαν στις μεγάλες και μικρές λάκκες, «ξυλεύονταν» στο δάσος, είχαν κτηνοτροφία, δενδροκομία (αχλαδιές), άνοιγαν πηγάδια και λάτρευαν τους Αγίους, των οποίων είχαν ανεγείρει παμπάλαιες Εκκλησίες. Των Αγ. Θεοδώρων, της Αγ. Παρασκευής, του Αγ. Γεωργίου και του Αγ. Νικολάου. Κοντά στα νότια όρια του κτήματος η Εκκλησία του Αγ. Πέτρου στη «Μόλα» και πιο νότια, πίσω από τις ψηλές κορυφές το Βυζαντινό μοναστήρι της Αγ. Τριάδος το «από της Αλώσεως (1453)» υπάρχον. Η πρόσφατη αρχαιολογική έρευνα το χρονολογεί στον 13ον αιώνα, στην ύστερη Βυζαντινή περίοδο.

Αφού κέρδισαν τα δικαστήρια οι Μενιδιάτες ιδιοκτήτες, το 1851 διένειμαν τη μεγάλη έκταση των 35 -40.000 στρεμ. (κατά το Δημόσιο 33.518) σε δύο κομμάτια. Το ανατολικό μεγαλύτερο κράτησε την ονομασία «Σαλονίκη» (από την έκταση αυτή αποσπάσθηκε άτυπα ένα τμήμα 6.438 στρεμ. από ένα μεγάλο δικαιούχο, γαμπρό στο Μενίδι, το Μήτρο Πάντο). Μήλεσι – Τσαπόχθι ονομάζεται έκτοτε η έκταση αυτή από το τοπωνύμιο. Η υπόλοιπη έκταση από την αρχική, με την ονομασία «Λοιμικού και Αγ. Νικολάου» όπως αναφέρεται στο συμβόλαιο διανομής (αρ. 517/10-6-1851 του συμβολαιογράφου Αθηνών Κ. Πιτάρη) περιήλθε στους υπόλοιπους Μενιδιάτες ιδιοκτήτες (13.140 στρέμματα κατά το Υπουργείο Γεωργίας – Διεύθυνση Δασών και το Δασικό Κτηματολόγιο). Οι αντιρρήσεις στο Δασικό Κτηματολόγιο των δικαιούχων δεν έχουν ακόμα εκδικαστεί. Η αρχική αυτή έκταση είχε μέσα 6 τουλάχιστον πηγάδια που σώζονται μέχρι σήμερα και τα οποία είχαν ανοιχτεί από τους Μενιδιάτες γιατί το μέρος είναι άνυδρο σε επιφανειακά νερά για την εξυπηρέτηση της γεωργίας – κτηνοτροφίας και λοιπών δραστηριοτήτων, όπως των ενοικιαστών της χορτονομής – λιβαδιών από νομάδες Σαρακατσάνους ποιμένες. (Αρχείο Ι.Λ.Ε.Α.). Το κτήμα «Λοιμικού και Αγ. Νικολάου» έχει και δύο εκκλησίες που προαναφέραμε και σώζονται μέχρι σήμερα, του Αγ. Γεωργίου κοντά στην ομώνυμη λάκκα, με συνεχόμενο μεγάλο δωμάτιο για τη διανυκτέρευση ξυλοκόπων και του Αγ. Νικολάου βορειότερα σε μικρότερη λάκκα που νοτιότερά της βρίσκεται το ύψωμα «βουνό Αγ. Νικολάου» μέσα στην έκταση αυτή όπως παλαιοί χάρτες σημειώνουν (χάρτης Ελευθερουδάκη Εκδ. 1923 , Ν. Σαρρή 1927 και λοιποί νεότεροι). Η εκκλησία του Αγ. Νικολάου χρονολογείται στα Μεταβυζαντινά χρόνια από τους αρχαιολόγους. (Βλ. συνημμένο έγγραφο της 1ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων).

Άγιος Νικόλαος Πάρνηθας - 6(1)

Αγ. Νικόλαος 1    Αγ. Νικόλαος 2

r001-003 a

r001-004 aa

Ανάμεσα στις δύο εκκλησίες σε μικρό ύψωμα αλλά με θαυμάσια θέα προς τα Βοιωτικά πεδία και τις ψηλές κορφές της Πάρνηθας, σώζεται ακέραιος μέχρι σήμερα ένας πύργος – φρυκτωρία του 4ου π. Χ.  αιώνα. Οι φρυκτωρίες ήταν μικροί πύργοι που στο ψηλότερο σημείο τους άναβαν φωτιές και μετέδιδαν σήματα φωτεινά την νύχτα, και οπτικά με καπνό ή κάτοπτρα – γυαλισμένες ασπίδες την ημέρα. Ο πύργος αυτός κατά τους αρχαιολόγους, διέθετε και παρατείχισμα με οπτόπλινθους που μπορούσε να στεγάσει αρκετούς στρατιώτες και να τους προστατεύσει από τους λύκους και αρκούδες, που κατά τον αρχαίο περιηγητή Παυσανία υπήρχαν τότε στην Πάρνηθα όπως και αγριογούρουνα.

Λοιμικό Πϋργος 1    Λοιμικό Πϋργος 2

Τέτοιοι πύργοι – φρυκτωρίες υπάρχουν και σε άλλα υψώματα της Πάρνηθας και σώζονται ερείπιά τους με την ονομασία «Κουλάς» ,«Πυργάρι», «Πυργάθι», «Κάστρο», «Πύργος», «Καστρίζα» κ.λπ., σημάδια – μνημεία των αιώνων και της ιστορίας μας. Τέλος οι πύργοι αυτοί δεν ήταν ικανοί να αναχαιτίσουν στρατεύματα, μπορούσαν όμως να παρενοχλούν τα μετόπισθεν των εισβολέων και επανδρώνονταν με νεαρούς πολεμιστές μετά την ενηλικίωσή τους, όταν στο Ναό του Άρη στις Αχαρνές έδιναν τον όρκο και έπαιρναν το δόρυ και την ασπίδα.

Πέρασαν οι αιώνες και οι επιδρομείς από την πολύπαθη αλλά αιώνια πυκνοδασωμένη Πάρνηθα. Στους αιώνες των φοβερών λοιμών της πανούκλας ή «θανατικού» που μάστιζε την Αττική αλλά και από το φόβο των πειρατών, οι κάτοικοί της έφευγαν περίτρομοι σε μακρινά, απομονωμένα επιδεκτικά καλλιεργείας και επήνεμα μέρη για να αποφύγουν τη μόλυνση ή το σκλαβοπάζαρο, στα μοναστήρια και τα «πλησιόχωρα» σημειώνουν οι ιστορικοί και ένας τέτοιος τόπος ήταν το Σαλονίκη και το Λοιμικό, που πιστεύω γι’ αυτό το λόγο πήρε την ονομασία δηλαδή τόπος για την αποφυγή του λοιμού. (Σαλονίκη κατά Σαρρή = ψηλά αλώνια). Παρόμοιες ονομασίες στην Αγ. Μαρίνα Γραμματικού-Καπανδριτίου  και το «Ελληνικό» που ήταν λοιμοκαθαρτήριο. Διαφορετικές ερμηνείες γλωσσολόγων (Μπίρης, Σαρρής, Φουρίκης) δεν μας βρίσκουν σύμφωνους, ότι δηλαδή η ονομασία Λημικό (με η) προέρχεται από τον αρχαίο Ελληνικό πύργο. Λες και ολόκληρη η Πάρνηθα έχει έστω και ένα ξενικό μνημείο για να ονομαστεί σε αντιδιαστολή και παραφθορά η ονομασία Λημικό – Ελληνικό, και πότε; (!!)

Παρ’ όλο ότι οι αιώνες πριν και μετά το 10ο μ.Χ.  χαρακτηρίζονται ως «σκοτεινοί» γιατί σπανίζουν ή είναι άγνωστες ιστορικές λεπτομέρειες της ζωής των ανθρώπων της Αττικής, ακόμα και της Αθήνας, θα προσπαθήσω να παρουσιάσω με τα ελάχιστα ιστορικά στοιχεία τη ζωή και δραστηριότητα των κατοίκων της Αττικής και του Μενιδίου ειδικά. Το 1204 ήρθαν οι Φράγκοι κατακτητές στην Αττική διαδεχόμενοι μια σχεδόν ανύπαρκτη Βυζαντινή αυτοκρατορία. Ήταν η εποχή των σταυροφοριών και της ταυτόχρονης παρακμής του Βυζαντίου.

Στην Αττική εγκαταστάθηκαν δύο πόλοι εξουσίας , ο Όθων Ντε λα Ρος, μέγας δούκας και ο Λατίνος επίσκοπος Βεράρδος. Διαμάχη σημειώθηκε μεταξύ τους για το ποιος θα νέμονταν τις προσόδους της Αττικής. Η διαμάχη έληξε με απόφαση του Πάπα Ιννοκέντιου Γ’ ο οποίος χρησιμοποιώντας μια λίστα χωριών και εγκαταστάσεων της Αττικής αποφάσισε και έβγαλε ένα χρυσόβουλο όπου ανέφερε ποιών χωριών τις προσόδους θα νέμονταν ο Λατίνος επίσκοπος. Αναφέρονται εκεί το χωριό Menidi και ο Αγ. Νικόλαος Μενιδίου, η Χασιά, η Δεκέλεια, ο Μαραθώνας κ.λπ. υπαρκτά τότε χωριά.

Ο τελευταίος ορθόδοξος επίσκοπος και διανοούμενος Μιχαήλ Χωνιάτης ή Ακομινάτος εκδιώχθηκε από την Αθήνα και εξορίστηκε στην Κέα όπου και πέθανε αργότερα. Αξιοσημείωτο είναι ότι στα θαυμάσια γραπτά του αναφέρει πολλές φορές τον κίνδυνο που διέτρεχε η Αττική από τους Κουρσάρους. Γράφει: «…… Και των ορών αι κορυφαί τοις πειρατεύουσι βάσιμαι, ανάγονται γαρ κακεί κατά πολήν του είργοντος ερημίαν και τους αυτού που καταδεδυκότας ως δεινοί κυνηγέται συλαμβάνοντες κατάγουσι επί θάλασσαν …..» «……ουδέ σπήλαιον ή οπαί γης τοις ταλαιπώροις ασφαλής κοίτος ……». Έτσι αποτραβήχτηκε ο χριστιανικός πληθυσμός σε απρόσιτες ορεινές θέσεις για να επιβιώσει. Στην περιοχή Μενιδίου τέτοιες θέσεις ήταν και το Σαλονίκη και το Λοιμικό, βαθειά μέσα στη φιλόξενη γι’ αυτούς Πάρνηθα. Έβοσκαν εκεί τα κοπάδια τους, έσπερναν μια ποικιλία σταριού το «διμήνι» το Μάρτη και σε δύο μήνες θέριζαν. Οι χρονολογούμενες εκκλησίες στο 13ο αι. επαληθεύουν τη δραστηριότητα αλλά και τη θεοσέβεια των ανθρώπων εκεί.

Στους αιώνες που ακολούθησαν μεγάλος ήταν ο κίνδυνος των διαφόρων λοιμών που έπληξαν ολόκληρη την Ευρώπη. Ο «μαύρος θάνατος» η χολέρα, αφάνισε πλήθος ανθρώπων και στην Ελλάδα. Τα «λίθινα χρονικά», σκαλίσματα σε αρχαίες κολώνες στην Αθήνα, μας μαρτυρούν για τα θανάσιμα πλήγματα στους αιώνες μέχρι και την απελευθέρωση από τους Τούρκους. Επαλήθευση για το φόβο των κουρσάρων έχουμε γιατί διατηρήθηκαν μέχρι τις μέρες μας οι ονομασίες δύο σπηλαίων. Στη Χασιά στο Κασούμπι μια σπηλιά σώζει την ονομασία «σπέλα Κουρσάριτ» και στο Μενίδι πάνω από το βράχο της Βαρυμπόμπης μια σπηλιά ονομαζόταν «σπηλιά του Κουσάρι». Πρόσθετα πύργοι Μεσαιωνικοί στο χώρο όπως η Καζάρμα του Μονοματίου, ο Παλαιόπυργος στο Τατόϊ, ο πύργος στη Βαρυμπόμπη κ.λπ. υπήρξαν σημεία ελέγχου της κίνησης των ανθρώπων. Αξιοσημείωτες και οι ονομασίες Κουλάς ,Βίλεζα – Μπίλιζα, Βίλια δηλ. Βίγλα, που υποδηλώνουν παρατηρητήρια. Αξιοσημείωτες επίσης αναφορές για το φόβο των κουρσάρων έχουμε από τα «Φύλλα Πιττάκη» σημειώσεις μοναχού που πλαστογράφησε αργότερα ο Φαλμεραϊερ, «Οι τα χωρία κατοικούντες, εις την Φυλήν την παραχειμασίαν εποιήσαντο, βραδύνειν εν εκείνοις τοις χρόνοις την ταραχήν νομίσαντες». Αναφορές επίσης έχουμε από τον Spon για το 1675, τον Μ. Kiel για το 1570,   τον Δ.  Καμπούρογλου και τον Αθ.  Τσίγκο για το 1670-75.

Μετά την απελευθέρωση από τον τουρκικό ζυγό η Πάρνηθα όπως και όλος ο ελληνικός χώρος μαστιζόταν από τη ληστεία. Παλαιοί αγωνιστές που έμειναν άνεργοι και δεν δικαιώθηκαν, άρχισαν να στρέφονται στη ληστεία ζώντας όπως οι «κλέφτες» της τουρκοκρατίας, στο ελεύθερο όμως τώρα Ελληνικό Κράτος. Ολόκληρος σχεδόν ο 19ος αιώνας μετά την απελευθέρωση χαρακτηριζόταν ως αιώνας της ληστοκρατίας μέχρι την εξάλειψή της. Στην περιοχή του Λοιμικού π.χ. όπως σημειώνει ο καθηγητής Γιαν. Κολιόπουλος στο περισπούδαστο αρχειακό έργο του «Ληστές» σελ. 249, πολλοί επώνυμοι ληστές είχαν συγγένειες με νομάδες κτηνοτρόφους και τσελιγκάτα (που ενοικίαζαν την περιοχή για τους καλοκαιρινούς μήνες από τους Μενιδιάτες διακατόχους), γράφει αναφερόμενος στην περίοδο της Μεσοβασιλείας: «αναφέρεται ο τσέλιγκας Μήτρος Μεγαγιάννης και οι κτηνοτρόφοι της ομάδας του στο Λοιμικό». Εύλογο είναι ότι κατά την έξαρση της ληστοκρατίας οι γεωργικές εργασίες των Μενιδιατών μειώθηκαν αισθητά. Οι Μενιδιάτες κατέβηκαν στα πεδινά μέρη, στον κάμπο του Μενιδίου, συνεχίζοντας τις καλλιέργειές τους. Αργότερα όταν εξέλιπε η ληστεία επέστρεψαν στο Λοιμικό και το Σαλονίκη «σπέρνοντες και θερίζοντες» όπως τα υπάρχοντα Αρχεία βεβαιώνουν.

 

ΚΑΤΟΧΙΚΑ – ΜΕΤΑΚΑΤΟΧΙΚΑ ΧΡΟΝΙΑ

 Και ήρθε ο μεγάλος πόλεμος του 1940. Άλλοι πήγαν στρατιώτες, αρκετοί έδωσαν τη ζωή τους για την πατρίδα και άλλοι στη συνέχεια επάνδρωσαν τα αντάρτικα σώματα που δρούσαν στην Πάρνηθα. Μενιδιάτες κτηνοτρόφοι και ξυλαράδες συνελήφθησαν στην Πάρνηθα από τους Γερμανούς σε μια εκκαθαριστική επιχείριση και ορισμένοι απ’ αυτούς εκτελέστηκαν, αναφέρονται μάλιστα μεταξύ άλλων οι Αναστ .Νίκας Σπ. Σταύρου,  Ιωάν. Τζεβελέκος,  Ιωάν. Σύρμας και οι αδελφοί Χειλεντζάρη Γιώργος, Θεοφάνης και Χρήστος που εκτελέστηκαν στη Γκούρα, μαζί με τρείς ακόμα Χασιώτες που έκαναν καμίνια κάρβουνου στο Λοιμικό, Ιωάν. Σερέπα, Γεώργ. Κυριακό και Κωνστ. Πλαβούκο Ένας ολόκληρος κόσμος στη διάρκεια της κατοχής έκαναν καμίνια και καυσόξυλα στην Πάρνηθα, οι Μενιδιάτες ξυλαράδες μάλιστα ,κατεβαίνοντας από το βουνό φορτωμένοι, άφηναν στο Μετόχι ένα ξύλο ως φόρο, στο Γερμανικό φυλάκιο εκεί.

Μετά τη μάχη των Δερβενοχωρίων 16-18/10/1943 όπου οι Γερμανοί είχαν μεγάλες απώλειες σε νεκρούς, τραυματίες και αιχμαλώτους, σε μια μεγάλη εκκαθαριστική επιχείρηση συνέλαβαν 17 βλαχοποιμένες κατοίκους Λεγραινών και αναίτια τους εκτέλεσαν στην τοποθεσία «Γούρνα» στις 23 Ιουλίου 1944. Ένα απέριττο μνημείο σήμερα εκεί θυμίζει τη θυσία τους, και ένας ομαδικός τάφος στα Λεγραινά στεγάζει τα άγια λείψανά τους, που βρέθηκαν τυχαία σε ομαδικό τάφο το 1974 κατά την ασφαλτόστρωση του περιφερειακού δασικού δρόμου.

SAMSUNG CAMERA PICTURES

 

SAMSUNG CAMERA PICTURES

Από τη λάκκα της Μόλας ξεκινούσαν δύο μουλαρόδρομοι, ο ένας προς Σαλονίκη και ο άλλος προς Λοιμικό δυτικότερα. Με άδεια της δασικής υπηρεσίας διανοίχθηκαν από τους διακατόχους στη δεκαετία του 1960, όταν όμως αποπειράθηκαν οι Μενιδιάτες να σπείρουν τις λάκκες με στάρι συνεχίζοντας τις προπολεμικές τους δραστηριότητες εμποδίστηκαν και λίγο έλειψε να κατασχεθούν τα τρακτέρ. (ο δασάρχης Γ. Ματζακούφας φάνηκε ελαστικός, απομάκρυνε όμως οριστικά τους διακατόχους από τις γεωργικές τους νομές). Αξιοσημείωτη θεωρούμε την αναφορά στη διαχειριστική έκθεση του Δασαρχείου του 1997 που γράφει για τους διακατόχους «…… Η τελευταία διαχειριστική έκθεση [των διακατόχων] για τα δάση αυτά [Σαλονίκης – Λοιμικού] συντάχθηκε το 1979 και ήταν πενταετούς διαρκείας. Σήμερα ασκείται από τους διακατόχους μόνο το δικαίωμα της βοσκής. Άλλη δασική εκμετάλλευση δεν γίνεται λόγω ελλείψεως εργατικών χεριών, υψηλοτάτου κόστους και της μικρής ποσότητας και αξίας των προϊόντων (μόνο καυσόξυλα) που δύνανται να παραχθούν. (τεύχ. Β΄ σελ. 341) Αρχείο Ι.Λ.Ε.Α. Έκτοτε οι πανέμορφες αυτές λάκκες είναι τόποι των ερώτων των ελαφιών και οικολογικοί παράδεισοι άγριας χλωρίδας, πέρασμα των ορειβατών, ανήκουν στη προστατευόμενη ζώνη Natura ως τοπία ιδιαιτέρου φυσικού κάλους και διέπονται από τη Σύμβαση Βέρνης 1979, 1983, οδηγίες ΕΟΚ περί προστασίας χλωρίδας, πτηνοπανίδας κ.λπ., καταφύγια θηραμάτων και μετά την έγκριση της διαχειριστικής έκθεσης του Δασαρχείου Πάρνηθας του 1997 εντάσσονται στον πυρήνα του Εθνικού Δρυμού Πάρνηθας. Αξιοσημείωτο θεωρούμε ότι η πολύτομη έκθεση αναφέρει ότι θα ενταχθούν (Σαλονίκη, Λοιμικό, Μήλεσι-Τσαπόχθι) στον πυρήνα του Εθνικού Δρυμού υπό την προϋπόθεση της απαλλοτρίωσης των διακατοχικών δικαιωμάτων. Τούτο ουδέποτε έγινε και ήρθε ο Νόμος Σουφλιά Π.Δ. της 24/7/2007 ΦΕΚ Δ΄ 338 ο οποίος εντάσσει τις εκτάσεις Σαλονίκης και Λοιμικού στις απόλυτα προστατευόμενες περιοχές (Ζώνη Α1) όπου επιτρέπεται η Επιστημονική έρευνα και η διέλευση ορειβατών από συγκεκριμένα ελεγχόμενα δρομολόγια (μονοπάτια). Είναι χαρακτηριστική η αναφορά στη διαχειριστική έκθεση του 1997 του Δασαρχείου Πάρνηθας (τεύχ. 8 σελ. 357) «…… Σε πολύ μεγάλο μέρος των εκτάσεων του Δρυμού (27.080 στρεμ.) υφίστανται σήμερα διάφορες δουλείες (βοσκή, ξύλευση κ.λπ.) …… Τα δικαιώματα αυτά όταν αφορούν εκτάσεις που πρόκειται να χαρακτηριστούν σαν περιοχές απολύτου προστασίας πρέπει να απαλλοτριωθούν αναγκαστικά γιατί διαφορετικά δεν θα είχε κανένα νόημα η ανακήρυξη των περιοχών αυτών σαν απολύτου προστασίας αφού δεν θα μπορούσε να εκπληρωθεί ο βασικός τους σκοπός που είναι η απαγόρευση εισόδου του ανθρώπου σε αυτές πλην των ειδικών επιστημόνων για συγκεκριμένη έρευνα και παρατήρηση και κατόπιν ειδικής άδειας. Για τον Εθνικό Δρυμό Πάρνηθας πρέπει να απαλλοτριωθούν αναγκαστικά τα δικαιώματα διακατοχής στα δάση Λοιμικού και Σαλονίκης … γιατί  οι       εκτάσεις αυτές μαζί με άλλες δημόσιες εκτάσεις πρόκειται να ενταχθούν στη ζώνη απολύτου προστασίας του Εθνικού Δρυμού Πάρνηθας».  Τέλος ας ελπίσουμε ότι τα ελάφια θα ζουν ελεύθερα και οι κόκκινες τουλίπες και οι παιώνιες θα ανθίζουν απείρακτες, όσο για τα διακατοχικά δικαιώματα εφόσον δεν απαλλοτριώθηκαν πρέπει να διεκδικηθούν από τους έχοντες τέτοια. Δυστυχώς οι λαθροθήρες δρουν και σήμερα εφόσον ουσιαστική φύλαξη δεν υπάρχει στις απέραντες αυτές εκτάσεις, οι εκδρομείς κόβουν τα αγριολούλουδα και οι Αυλωνίτες μαζεύουν αγριοράδικα στη λάκκα του Αγ. Νικολάου διαφημίζοντας την πράξη τους από το διαδίκτυο πανηγυρικά (8-5-2011).

Επειδή οι δύο δρόμοι που αναφέραμε φτάνουν στις ομώνυμες λάκκες Λοιμικού και Σαλονίκης και είναι αδιέξοδοι, οι Αυλωνίτες αποφάσισαν το 2011 να ανοίξουν με προωθητήρα ένα δρόμο μέσα στο δάσος προς Αγ. Νικόλαο, όπου οι καλλιεργητές και προσκυνητές έφταναν εκεί από μονοπάτια από Σαλονίκη, Λοιμικό, Αυλώνα. Στο αυτόφωρο καταδικάστηκε ο δράστης σε εξάμηνο φυλάκιση και κατασχέθηκε το μηχάνημα. Tην κατηγορία στήριξε το δασαρχείο Καπανδριτίου στη δασική περιοχή του οποίου, εκτός βέβαια της έκτασης του Λοιμικού, ανήκε ο χώρος της αυθαιρεσίας .Ήπια θεωρείται η επιβληθείσα ποινή σε ένα αδίκημα που σε παρεμφερείς περιπτώσεις έχει χαρακτηριστεί   κακούργημα.

Προηγουμένως σε μια εκδρομή των Αυλωνιτών για χόρτα στη λάκκα του Αγ. Νικολάου στις 8/5/2011 ανακάλυψαν (!!) στο Εκκλησάκι την εικόνα του Αγ. Νικολάου του νέου του εξ’ Ιωαννίνων, κατά την αφιερωτική επιγραφή και αποφάσισαν να την οικειοποιηθούν. Σερφάροντας στο διαδίκτυο ανακάλυψαν ότι ένας αρχιμανδρίτης είχε κάνει μια εργασία για τον Αγ. Νικόλαο εξ’ Ιωαννίνων και επικοινώνησαν μαζί του. (κλικ εδώ)

17-4-2010

 Αεροφωτογραφία  17/4/2010

Η ΕΙΚΟΝΑ

;Άγιος Νικόλαος

Εις μνήμην

«Εις μνημόσυνο συνδρομητών Μενιδίου 1891»

Στο Ολυμπιακό χωριό είχε πάει ο σεβ. Μητροπολίτης Ιλίου Αχαρνών και Πετρουπόλεως κ. Αθηναγόρας την παραμονή της εορτής Κυρίλλου και Μεθοδίου που πανηγύριζε ο ομώνυμος Ι. Ναός το Μάη του 2011. Κλιμάκιο της Ι.Λ.Ε.Α. τον συνάντησε και παραπονέθηκε ότι οι Αυλωνίτες κατά πληροφορίες ξημερώματα θα πάρουν την εικόνα αυθαίρετα (ήδη την είχαν περάσει στο διαδίκτυο με περισσή αφέλεια ή ίσως και πρόθεση για τα σχεδιαζόμενα). Ο Μητροπολίτης εξεπλάγη και αμέσως τηλεφώνησε στους γνωστούς του ιερείς του Αυλώνα (ο Αυλώνας είναι στη δικαιοδοσία του) και τους επιτίμησε ενώπιον της αντιπροσωπείας της Ι.Λ.Ε.Α. Είπε στον ιερέα: Τι πράγματα είναι αυτά; Ποιος σας είπε να αφαιρέσετε την εικόνα και εγώ τα μαθαίνω από άλλους τελευταίος; Αυτά εν οργή και εις επήκοο πάντων. Θεωρώ ότι ο ιερέας του απάντησε ότι θέλουν να λειτουργήσουν την εικόνα που οι πρόγονοί τους είχαν αφιερώσει και ότι αφού πέρασε στο διαδίκτυο κινδυνεύει με κλοπή. (!!) Τέλος ο Μητροπολίτης αφού άκουσε και άλλες δικαιολογίες διέταξε παρουσία της αντιπροσωπείας της Ι.Λ.Ε.Α., αφού λειτουργήσουν την εικόνα να την μεταφέρουν πάραυτα στη Μητρόπολη, διαφορετικά θα έχουν να κάνουν όχι μόνο με την Αρχαιολογία αλλά και τον ίδιο προσωπικά.

DSC_5848    DSC_5850-747055

Ακολούθως αντιπροσωπεία από τις Αχαρνές αποτελούμενη από το Δήμαρχο και το Νομικό του Σύμβουλο, τον Πρόεδρο και μέλη του Δ.Σ. της Ι.Λ.Ε.Α. και της Εταιρείας καθώς και τον πρόεδρο της Διαχειριστικής Επιτροπής Λοιμικού κ. Κ. Γαβριήλ επισκέφτηκαν το Μητροπολίτη, του επέδωσαν υπόμνημα και στοιχεία με αίτημα την απόδοση στο Δήμο Αχαρνών ή στο Μουσείο της Ι.Λ.Ε.Α. της εικόνας, ως πατρογονικής παρακαταθήκης. (Βλ. ‘Εγγρ. Αρ. 5). Σημειωτέον ότι η γνωστή στους Αχαρνείς ή Μενιδιάτες εικόνα, γιατί δική τους ήταν πάντα, στο κάτω αριστερό άκρο φέρει αφιέρωση «Εις μνημόσυνο συνδρομητών Μενιδίου 1891». (αρχικά μάλιστα το 1891 αναγνώστηκε 1841 από λάθος δικό μας). Η αφιέρωση χρονολογεί την εικόνα, βεβαιώνει για τους αφιερωτές και δείχνει τη θεοσέβεια των ιδιοκτητών. Είναι μαζί με την Εκκλησία ένα αδιάψευστο ιστορικό τεκμήριο. Τούτο βεβαίωσε αργότερα εγγράφως η 1η Εφορεία Βυζαντινών Μνημείων (Έγγρ. Α.Π. 9802/30/11/2011). Η αντιπροσωπεία καθησυχάστηκε από το Μητροπολίτη (;) και αποχώρησε βέβαιη ότι θα δικαιωθεί στο αίτημά της. Ακολούθησαν όμως ενέργειες και γεγονότα που συνοπτικά θα αναφερθούν,  Ενώ π.χ. ο Δήμος Αχαρνών και η Διαχειριστική Επιτροπή Διακατόχων Λοιμικού κράτησαν χλιαρή παθητική στάση, οι Αυλωνίτες ο Δήμος τους και οι Εκκλησιαστικές Αρχές αδίκησαν το Μενίδι σε μια σειρά ενεργειών και παρεμβάσεων. Ουσιαστικά μόνο η Ι.Λ.Ε.Α. είχε αγωνιστική στάση φροντίζοντας να είναι στα όρια της Νομιμότητας.

28-2-2012Αεροφωτογραφία  28/2/2012

Μέχρι την εκκλησία του Αγ. Νικολάου δεν υπάρχει δρόμος.

Στις 21 Μαΐ 2012 – ο ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΑΥΛΩΝΙΤΩΝ ΤΟ ΣΑΛΕΣΙ τέλεσε  λειτουργία  στο εξωκκλήσι του Αγίου Νικολάου

——————-

20-2-2013

Στις 20/2/2013 αρχίζει να εμφανίζεται δρόμος προς την εκκλησία

30-5-2013

Στις 30/5/2013 αρχίζει να έφτασε ο δρόμος μέχρι την εκκλησία.

Δίπλα στη εκκλησία υπάρχουν ίχνη από οικοδομικά υλικά για επισκευές.

2-7-2013  a m

Στις  2/7/2013  εμφανίζονται ίχνη μεταφορικού μέσου προς το πηγάδι (κόκκινη επισήμανση)

Πηγάδι

Είναι το διάστημα που οι εκ της Αυλώνος ορμώμενοι «εκμοντέρνισαν» την εκκλησία του Αγίου Νικολάου.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA    OLYMPUS DIGITAL CAMERA

OLYMPUS DIGITAL CAMERA    OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Μεταβυζαντινή Ανακαίνιση από Αυλωνίτες!!

Μετά την απαγωγή της εικόνας του Αγ. Νικολάου, τις δοξολογίες και κωδωνοκρουσίες, στις 17-5-2011 οι Αυλωνίτες έκαναν δοξολογία στο εκκλησάκι και η εικόνα επεστράφη στην Ι. Μητρόπολη, όπως ο σεβ. Μητροπολίτης είχε διατάξει. Ανεπίσημα προφορικά ο Μητροπολίτης πρότεινε τότε να παραγγείλει αντίγραφο για την Ι.Λ.Ε.Α., αποκαθιστώντας τις φθορές του πρωτοτύπου που θα παρέμενε στην Ι. Μητρόπολη. Ποιος όμως θα αναλάμβανε την επιδιόρθωση των φθορών του χρόνου στην εικόνα; Και γιατί θα την κρατούσε στην Ι. Μητρόπολη;

Υπήρξε κάθετη προφορική άρνηση, διότι όπως εξηγήθηκε, η ίδια η εικόνα λαϊκής τέχνης, δεν είναι ίσως σημαντικής καλλιτεχνικής αξίας, είναι όμως για τους Μενιδιάτες ένα ιστορικό τεκμήριο που δεν δέχονται να απεμπολήσουν. Θα αγωνιστούν είπαν τα στελέχη της Ι.Λ.Ε.Α. για τη δικαίωσή τους, το οφείλουν στους προγόνους αφιερωτές. Αυτή η θέση ισχύει μέχρι σήμερα και υποβλήθηκαν μια σειρά υπομνημάτων προς αρμόδιους φορείς, Υπουργεία, Δήμους, εκκλησιαστικές Αρχές, Αστυνομία κ.λπ. Παρακολουθούμε όμως τα γεγονότα όπως εξελίχθηκαν, μεθοδευμένα ίσως.

Ο Δήμος Ωρωπού στην περιφέρεια του οποίου περιλαμβάνεται τώρα ο Αυλώνας, πήρε στις 17-5-2011 μια ομόφωνη μεν αλλά ανιστόρητη απόφαση, ότι δηλαδή πρέπει η εικόνα του Αγ. Νικολάου να παραμείνει στον Αυλώνα και ότι η Εκκλησία του Αγ. Νικολάου βρίσκεται εντός των ορίων του.(!!) Αυτό σε αντίθεση με την ομόφωνη οροθέτηση της 28/4/1963, σε εφαρμογή διαταγής της τότε Νομαρχίας. Αρ. Πρωτ. 8927/60 (βλ. Έγγρ. Αρ. 4) που συμφωνούν δηλαδή Μενιδιάτες και Αυλωνίτες ότι το όριο είναι 400 μέτρα δυτικότερα της Εκκλησίας όπου αποτερματίζεται το Λοιμικό και τα όρια του Δήμου Αχαρνών και του Δασαρχείου Πάρνηθας που συμπίπτουν. Αντέδρασε ο Δήμος Αχαρνών (ενημερώθηκε το Δ.Σ. στο οποίο μίλησαν εκπρόσωποι της Ι.Λ.Ε.Α. κ.λπ.) και έστειλε ο δήμαρχος έγγραφο στο Δήμο Ωρωπού, που τον καλούσε να του γνωρίσει αν αποδέχεται την ισχύουσα οροθέτηση του 1963, εντός προθεσμίας μηνός. Εάν δεν υπάρξει απάντηση έγραφε, τότε θα απευθυνόταν στην Περιφέρεια. Αυτό δεν έχει γίνει ακόμα αφού όπως γνωρίζουμε ο Δήμος Ωρωπού δεν απάντησε. Τι να πει άλλωστε;

r001-001 a

 

r001-002 b

 

 

Τελικά η εικόνα του Αγίου Νικολάου τοποθετήθηκε με τελετή που παρέστει ο Μητροπολίτης Ιλίου, Αχαρνών και Πετρουπόλεως κ. Αθηναγόρας στον καθεδρικό Ναό των Αγίων Αντωνίου και Ανδρέου στον Αυλώνα (κλικ εδώ).

Η τελευταία χρονικά ενέργεια είναι μια ενημερωτική επιστολή του υποφαινομένου προς τον Μακαριότατο Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και πάσης Ελλάδος στην οποία διατυπωνόταν και αίτημα για αποκατάσταση της νομιμότητας και του Δικαίου. Τούτο όχι μόνο κατ’ αρμοδιότητα ως Αρχιεπίσκοπος, αλλά και έχοντας γνώση του τόπου επειδή υπήρξε καθηγητής στο Γυμνάσιο Αυλώνα, γνώρισε ανθρώπους και δραστηριότητες αλλά υποθέτουμε και την ιστορία του τόπου. Ο Μακαριότατος παρέπεμψε το αίτημα στον αρμόδιο Μητροπολίτη κ. Αθηναγόρα και έκτοτε σιωπή. Δεν μπορεί φαίνεται με το χέρι στην καρδιά να εξηγήσει το κίνητρο για την μονομερή και άδικη κατά την άποψή μου ενέργειά του ο Μητροπολίτης.

001 (1)

 

001 (2)

 

Μια και έγινε πολύς λόγος περί της εικόνας και της Εκκλησίας του Αγ. Νικολάου, που αναμφισβήτητα όπως αναφέρθηκε κατά το Νόμο 3028/2002 άρθρ. 6 παρ. 1,4,7,10 κ.λπ. και τη βεβαιωτική γνωμάτευση της αρμόδιας Εφορείας Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Αρχαιοτήτων είναι ΜΝΗΜΕΙΑ και χρήζουν προστασίας έγγραφο της Α.Π. 9802/30-11-2012, αλλά και του Π. Δ. ΦΕΚ Δ. αρ. 336/24-7-07 γνωστού ως Νόμου Σουφλιά «περί ζωνών προστασίας ορεινού όγκου Πάρνηθας» και κατά τους συνοδούς χάρτες και περιγραφές, ο χώρος της Εκκλησίας εντάσσεται στη Ζώνη Α1 απόλυτης προστασίας και βεβαίως ανήκει διαχειριστικά στο Δασαρχείο Πάρνηθας και τον Ενιαίο Φορέα διαχείρισης Εθνικού Δρυμού Πάρνηθας και χωροταξικά διοικητικά και διακατοχικά στο Δήμο Αχαρνών και τους Μενιδιάτες. Πρέπει λοιπόν να εξετάσουμε που πρέπει να βρίσκεται η εικόνα και που ιστορικά ανήκει, όπως βέβαια πρέπει να ληφθεί υπ’ όψιν για την εκκλησία  και το Νομικό αξίωμα :«Τα επικείμενα ήκει τοις υποκειμένοις» ξέχωρα από την αφιερωτική επιγραφή της εικόνας. Έχει το δικαίωμα άραγε ο Σεβ. Μητροπολίτης ο ερμηνεύων τις θείες βουλήσεις αλλά και τα απαράγραπτα δικαιώματα του ποιμνίου του, αποδίδοντας το δίκαιο στα εκκλησιαστικά τουλάχιστον πράγματα, όταν μάλιστα τούτο εξόφθαλμα αποδεικνύεται, έχει το δικαίωμα να προβεί σε μια μονομερή προκλητική ενέργεια που αδικεί τους εν δικαίω ευρισκομένους; Και πως ερμηνεύονται οι καθησυχαστικές του προφορικές παραινέσεις προς τους Μενιδιάτες; Και με ποια στοιχεία οδηγήθηκε στην απόφασή του να εγκαταστήσει ιδιοχείρως την εικόνα στην Εκκλησία του Αυλώνα; Είναι εκεί περισσότερο ασφαλής; Είναι περισσότερο ευσεβείς χριστιανοί οι Αυλωνίτες και με την παραχώρηση της εικόνας επιβραβεύονται ; Ειδοποιήθηκε εγγράφως η αρμόδια Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων και η ίδια απάντησε με έγγραφό της ότι  θεωρεί ως προϋπόθεση μεταφοράς της εικόνας – μνημείου τη γνωστοποίηση της αιτίας μεταφοράς αυτής. Έγινε; Και γιατί δεν απάντησε στα υπομνήματα της Ι.Λ.Ε.Α. ο Σεβ. Μητροπολίτης; Γιατί δεν δέχθηκε (αφού δεν απάντησε) ακόμα και να λειτουργηθεί η εικόνα στον πολιούχο του Μενιδίου; (έγγρ. Ι.Λ.Ε.Α. Αρ. Πρωτ. 12/17-7-2012). Είχε ένα αίτημα ο Σεβ. Μητροπολίτης από ένα συλλογικό φορέα με δυναμικότητα 600 μελών την ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΙ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΑΧΑΡΝΩΝ με γνωστή στο Πανελλήνιο υπερτριακονταετή δράση, και την απαξίωσε. Υπενθυμίζω και πάλι πως όταν μετά την παράνομη απαγωγή της εικόνας από τους Αυλωνίτες επισκευθήκαμε τον Σεβ. Μητροπολίτη στην έδρα του στο Καματερό, ήταν μαζί μας ο Δήμαρχος Αχαρνών  κος Σωτ. Ντούρος, ο πρόεδρος των διακατόχων Λοιμικού-Σαλονίκης κος Κώστας Γαβριήλ, πρόεδρος της Ι.Λ.Ε.Α κος Γεώργ. .Φυτάς και μέλη της Εταιρείας. Αναπτύξαμε τα αιτήματά μας και επιδόσαμε Υπόμνημα και σειρά αποδεικτικών στοιχείων που αποδείκνυαν ότι η εκκλησία του Λοιμικού είναι του Δήμου Αχαρνών και των διακατόχων. Τι άλλο έπρεπε να γίνει;

Αυτά τα ερωτήματα ας προστεθούν στις σκέψεις μας περί της αφαιρέσεως της παλαιάς εικόνας του Αγ. Ιωάννου παρεκκλησίου του Αγ. Βλασίου Μενιδίου, κατά τη δικτατορία, της εξαφάνισης ή κλοπής της εικόνας της «Τουφεκισμένης Παναγίας» από το γυναικωνίτη της εκκλησίας Κοιμήσεως Θεοτόκου στο Μενίδι, και της διανομής εικόνων ιστορικής αξίας από τον ιερέα της εκκλησίας του Προφήτη Ηλία Μενιδίου προς τρίτους μη δικαιούχους. Το τελευταίο πριν λίγα χρόνια. Ευτυχώς η Ι.Λ.Ε.Α. διέσωσε μια εξ’ αυτών. Με ποιά άδεια παραχωρήθηκαν οι εικόνες; Ο καθένας κάνει ότι θέλει σ’ αυτόν τον τόπο; Οι εικόνες αυτές σηματοδοτούν την Θεοσέβεια των Μενιδιατών, αλλά και το σεβασμό που οφείλεται στην ιστορία του τόπου, όπως και οι εξαφανισμένες παλιές από όλα τα εξωκκλήσια της πόλης μας.

Συμπολίτες μας βεβαιώνουν ότι αρκετές παλιές εικόνες βρίσκονταν ή και βρίσκονται ίσως στα γραφεία της Ι. Μητρόπολης Κηφισιάς. Μερικές απ’ αυτές ίσως προέρχονται από το πλήθος των εξωκκλησιών του Αχαρναϊκού χώρου. Γιατί; Με ποιο σκεπτικό; Ποια είναι η σημερινή τύχη τους; Μπορεί άραγε η Ι.Λ.Ε.Α. να μείνει αδιάφορη ενώ οι καταστατικές της Αρχές για την ιστορική πολιτιστική κληρονομιά του τόπου είναι ευκρινώς διατυπωμένες; Όσον αφορά τον εικονιζόμενο Αγ. Νικόλαο στην εκκλησία του Λοιμικού διατυπώνω με κατά το δυνατόν συντομία τις σκέψεις μου.

ΠΟΙΟΣ ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ;

Το πρώτο ερώτημα που ανακύπτει είναι: Μέσα στο Μενιδιάτικο χώρο λατρευόταν ο Αγ. Νικόλαος και οι συνονόματοί του νεότεροι;

Αναμφίβολα ναι. Εκκλησίες που υπήρχαν ή σώζονται: 1) του Αγ. Νικολάου στην ομώνυμη πλατεία (σήμερα εικονοστάσι), 2) τουAγ. Νικολάου – Αγ. Σωτήρας με φθορές από το σεισμό μη αποκατασταθείσες, 3) του Αγ. Νικολάου πέτρας Βαρυμπόμπης, σεισμόπληκτη 13ου αιώνα, 4) του Αγ. Νικολάου στο Μετόχι Πάρνηθας μισογκρεμισμένη από το σεισμό και 5) του Αγ. Νικολάου Λοιμικού. Εύλογο λοιπόν το συμπέρασμα: οι προπάτορες λάτρευαν από τη Βυζαντινή εποχή τον Αγ. Νικόλαο. Υπενθυμίζω ότι το Μενίδι καταγράφεται ως υπαρκτό χωριό το 1209 κατά τη Φραγκοκρατία με βούλα του Πάπα Ιννοκέντιου Γ’  καθώς και ο Άγιος Νικόλαος Μενιδίου. Το δεύτερο ερώτημα είναι: Ποιόν Άγιο Νικόλαο λάτρευαν; Μήπως τον εορτάζοντα στις 6 Δεκεμβρίου ή κάποιο από τους νεότερους; Οι πρόγονοι δεν μας πληροφόρησαν τίποτα περισσότερο από το ότι λάτρευαν τον γνωστό Άγιο που η μνήμη του εορτάζεται στις 6 Δεκεμβρίου. Όμως υπήρξαν δύο ακόμα ομώνυμοι Άγιοι με το προσωνύμιο «ο Νέος» καθότι και οι δύο ήταν μεταγενέστεροι του πρώτου και η μνήμη τους εορτάζεται στις 17 Μαΐου. Ο ένας ονομάζονταν Νικόλαος ο νέος εξ’ Ιωαννίνων(1510 – 17-5-1555) μαρτύρησε στη Σόφια της Βουλγαρίας και δεν αναφέρεται στο μαρτυρολόγιο ούτε το εορτολόγιο     της Ελληνικής Εκκλησίας. Ο δεύτερος ονομαζόταν Νικόλας Μπασδάνης ή Βλαχονικόλας, γεννήθηκε στα τέλη του 16ου αιώνα στο Μέτσοβο και μαρτύρησε στα Τρίκαλα Θεσσαλίας στις 17 Μαΐου 1617. Αναφέρεται στο μαρτυρολόγιο της Ελληνικής Εκκλησίας. Και οι δύο εξισλαμίστηκαν βίαια και μετά το μαρτυρικό τους θάνατο τα σώματά τους παραδόθηκαν στη φωτιά.

Υπάρχει όμως και τρίτος Άγιος Νικόλαος ο νέος, ο εξ’ Ανατολής και μαρτυρήσας στα Βούνενα Θεσσαλίας. Γεννήθηκε στις αρχές του 8ου αιώνα και μαρτύρησε νέος στην ηλικία. Εικονίζεται συνήθως νέος, πάνοπλος, κρατώντας λόγχη και σταυρό. Κατά το μαρτύριό του αποκεφαλίστηκε στις 9 Μαΐου και η μνήμη του εορτάζεται την ίδια μέρα από την Ελληνική Εκκλησία. Πλήθος στον ελληνικό χώρο τα μοναστήρια και εκκλησίες και εικόνες προς τιμήν του Αγίου. (βλ: http.//www.agiosnikolaos.gr)

Επειδή οι φθορές του χρόνου δεν άφησαν σημάδια αγιογραφιών ή τοιχογραφιών, για να δούμε ποιος Άγιος Νικόλαος λατρευόταν και γιορτάζονταν στις πέντε Εκκλησίες που ανέφερα , εκτός από τον εορτάζοντα στις 6 Δεκεμβρίου, θα εστιάσω την προσοχή μου στην αναφορά ενός Άγγλου περιηγητή (κατασκόπου και αρχαιομαθούς) του William M. Leake ο οποίος περιηγήθηκε την Αττική το 1806. Γράφει λοιπόν περιγράφοντας την ανάβασή του στην Πάρνηθα: «Στο Μετόχι κατέλυσα στο κελί ενός μοναχού που έχει πάτωμα και φωτογωνιά …… Το μοναστήρι παράρτημα του μοναστηριού Αγ. Τριάδας [Πάρνηθας] γιορτάζει τον Άγιο Νικόλαο το Μάη, με επισκέπτες από την πόλη ……». W.M.Leake: The Topographs of Athens with some Remarks of its Antiguities  ( London 1821 )  Βλ. μτφρ.  : Δασικά χρονικά   Σεπτέμβριος-Οκτώβριος  1981 . σελ. 335-336. & Κυρ. Σιμόπουλου . : Ξένοι  ταξιδιώτες στην Ελλάδα  1800-1810.   Σελ. 421. Αθήνα 1985.

Πιστεύω ότι γιορτάζονταν ο Αγ. Νικόλαος ο εξ Ανατολής και εν Βουνένοις αθλήσας. Ο Leake ακριβής στις καταγραφές του με το νέο ημερολόγιο που οι Έλληνες υιοθέτησαν το 1923 σ’ αυτόν αναφέρεται. Ούτε ο εξ’ Ιωαννίνων ούτε ο Βλαχονικόλας προστάτης των Βλάχων, γιατί στην Πάρνηθα δεν εμφανίστηκαν ποτέ Βλάχοι αλλά Σαρακατσάνοι βλαχοποιμένες και πουθενά δεν εικονίζεται οπλισμένος αλλά με ράσο, άλλωστε Μενιδιάτες  αφιέρωσαν την εικόνα. Ούτε ο εξ’ Ιωαννίνων Νικόλαος εορτάζονταν γιατί και σήμερα ακόμα είναι άγνωστος στο Ελληνικό εορτολόγιο και δεν υπάρχει ούτε Εκκλησία του ούτε εικόνα του στον Ελληνικό χώρο. Σημαντικό θεωρώ ότι η απεικόνιση του Νικολάου εξ Ανατολής συμπίπτει ακριβώς με την απεικόνιση του Νικολάου του Λοιμικού και λατρεύεται σε πολλά μέρη της Ελλάδας και σήμερα. (http.//www.agiosnikolaos.gr)

Σε ανάλογο Site στο διαδίκτυο όπου αναφέρονται οι  «Άγιοι ΝΙκόλαοι οι νέοι» σε σχολιασμό της εικόνας του Λοιμικού σημειώνεται χαρακτηριστικά «…… Η εικόνα αυτή από παρανόηση αποδίδεται τον τελευταίο καιρό στο νεομάρτυρα Νικόλαο εξ’ Ιωαννίνων που μαρτύρησε στη Βουλγαρία, σε ώριμη ηλικία και δεν ήταν στρατιωτικός για να εικονίζεται πάνοπλος. Προέρχεται από το εικονοστάσιο του εξωκκλησιού που τιμάται στη μνήμη του νεομάρτυρα Νικολάου εν Βουνένοις (την 9 Μαΐου) στον Αυλώνα (;) Αττικής. Η περιοχή υπάγεται στη Μητρόπολη Ιλίου, Αχαρνών και Πετρουπόλεως». http.//www.agiosnikolaos.gr.

Στις 28-5-2011 ο πανοσιολογιότατος Αρχιμανδρίτης κ. Θωμάς Ανδρέου σε μια ομιλία του σε Θεολογικό Μεταπτυχιακό σεμινάριο ανέφερε ότι στις 10 Μαΐου ειδοποιήθηκε από το Σύλλογο «Το Σάλεσι» ότι ανακαλύφθηκε στην Πάρνηθα Εκκλησία και εικόνα του Αγ. Νικολάου εξ’ Ιωαννίνων και ότι την Εκκλησία είχαν κτίσει Σαρακατσάνοι ποιμένες τον 18ον και 19ον αιώνα. Ο πανοσ.  κ. Θωμάς Ανδρέου στο βιβλίο του «Οι Νεομάρτυρες της Βουλγαρίας» σελ. 104, 105, γνωρίζοντας ότι πολλοί όπως γράφει «προσπάθησαν» να υποστηρίξουν σχετικά με τον εικονιζόμενο άγιο στην εικόνα του Λοιμικού ότι πρόκειται για τον Άγιο Νικόλαο τον εν Βουνένοις, διότι μοιάζει η εικονογράφηση με την του εν Βουνένοις Αγίου και καταλήγει: «Ο αγιογράφος προφανώς χρησιμοποίησε ως πρωτότυπο έργο, εικόνα ενός άλλου στρατιωτικού επίσης Αγίου δανειζόμενος τα υπάρχοντα την εποχή εκείνη εικονογραφικά στοιχεία ……» παραθέτει φωτογραφία       του εικονιζόμενου, ευρεθείσα λέει στον Αυλώνα(!!!)

Βέβαια το ποιοί είχαν κτίσει την Εκκλησία και πότε και αν οι Σαρακατσάνοι υπήρχαν τον 18ον αιώνα στον Αυλώνα ή Σάλεσι αλλά και σε ποιους ανήκει η έκταση και η Εκκλησία του Αγ. Νικολάου Λοιμικού, η οποία κατά την αρμόδια Εφορεία Βυζαντινών και Μεσοβυζαντινών Μνημείων χρονολογείται στα Μεταβυζαντινά χρόνια αναμφισβήτητα, είναι θέματα σοβαρότερης έρευνας και συνοδευτικών ντοκουμέντων, αγώνων και θυσιών αιώνων των Μενιδιατών, που με βασανιστική έρευνα έρχονται στο φως. Αυτονόητες βέβαια είναι και οι ευθύνες του Υπουργείου Πολιτισμού για την τύχη της Εκκλησίας αλλά και της εικόνας, σε εφαρμογή των Νόμων που το  ίδιο θέσπισε.

 

ΤΙ ΛΕΝΕ ΤΑ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ

Ο αείμνηστος συγγραφέας φίλος και πολλά χρόνια συνεργάτης ΔΗΜ. ΚΑΛΛΙΕΡΗΣ είχε ανακοίνωση στο 9ο Συμπόσιο Ιστορίας – Λαογραφίας Αττικής στον Αυλώνα το 2002 με θέμα «Οι Σαρακατσάνοι της Πάρνηθας» που δημοσίευσε στη συνέχεια στο περιοδικό «Λαμπηδόνα» τεύχ. 39/2005. Από τα μητρώα που παραθέτει προκύπτει ότι κατά τον 19ο αιώνα στον Αυλώνα καταγράφονται 46 γεννηθέντες: Νάνος 15, Μαγγίνας 13, Ποταμιάνος 5, Μαυρομήτρος 3, Στεργίου 3, και από ένας: Πετρόγιαννος, Μεγαγιάννης, Μπιλιώνας, Πράπας, Αποστόλου, Ζορμπάς και Χαντάς. Ακολούθησε βασανιστική έρευνα σ’ όλη την Αττική και συγγραφή του έργου του «Σαρακατσάνοι της Αττικής» που εκδόθηκε το Νοέμβρη του 2012 μετά το θάνατό του. Σε πολλές συνεντεύξεις του στα κατά τόπους χωριά και πόλεις της Αττικής είχα την ευκαιρία να παρίσταμαι ακούγοντας συζητώντας και φωτογραφίζοντας. Στον Αυλώνα είμαστε στις 22/10/2009 και μίλησε με αρκετούς (15) Σαρακατσάνους Αυλωνίτες. Οι απαντήσεις τους αποτυπώνονται στο εξαίρετο βιβλίο του. Οι Σαρακατσάνοι, γράφει: «Εμφανίστηκαν στον Αυλώνα στις αρχές του 20ου αιώνα, λίγες οικογένειες αρχικά, ομαδικώτερες όμως μετακινήσεις έγιναν το 1924 ……» και παρακάτω: «Τα βοσκοτόπια στην Πάρνηθα (λένε οι Αυλωνίτες) τα νοικιάζαμε στο Μενίδι γιατί όλα ήταν του Μενιδίου ……» «…… τα καλοκαίρια στο Λοιμικό και στο Σαλονίκη ……»Βλ. Δ.Καλλιέρη» Οι Σαρακατσάνοι της Αττικής,», έκδ. Συλλόγου Σαρακατσάνων Βάρης 20012  σελ. 255 – 256 – 257 – 258 κ.α.

Οι απογραφές του 19ου – 20ου αιώνα εμφανίζουν συνοικισμούς του Μενιδίου στην Πάρνηθα (Λοιμικό – Σαλονίκη) και είναι περιπτωσιακοί ανάλογα με το χρόνο απογραφής  όπως γράφει η Σταματίνα Στριφτού – Βάθη στο δίτομο έργο της «Αχαρναί. από τα Προϊστορικά χρόνια μέχρι σήμερα» Έκδοση Νομαρχιακή αυτοδιοίκηση Ανατολικής Αττικής.  Τόμ. Β΄ σελ. 695, 696».

Τέλος το μητρώο αρρένων Αχαρνών – Μενιδίου είναι εξαιρετικά ενημερωτικό, αναφέρει δημότες γεννημένους στο Μενίδι αρκετούς Σαρακατσάνους όπως: Μούτσος 1846, Σαρλής 1846, Πολύζος 1847, Πολύζος 1850, Μεγαγιάννης Χρ. 1851, Καραγιώργος 1851, Καραγιώργος 1851, Μεγαγιάννης 1852, Μπερέτας 1852, Πολύζος 1853, Πολύζος 1854, Στεργίου 1854, Πουλιέζος 1856, Κόκκαλης 1861, Σφέτσας 1861, Μάμαλης 1862, Μακροδημήτρης 1862, Μεγαγιάννης 1864, Μπερέτας 1864, Στεργίου 1864, Μαγγανάς 1864, Μακροδημήτρης 1865, Γεωργάρας 1865, Νταναβαγγέλης 1865, Μάμαλης 1865, Μεγαγιάννης 1866, Γούλας Γ. 1866, Μπερέτας Ανεστ. 1867, Πράπας 1867, Γούλας Χρ.1867,Σφέτσας Κ.1868 και το 1870 ,Πράπας , Μακροδημήτρης, Μακροδημήτρης, Γεωργάρας. Το μητρώο συνεχίζει μέχρι το τέλος του 19ου αιώνα και τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα. Καταγράφονται γεννηθέντες στο Μενίδι πλήθος Σαρακατσάνοι, σύνολο 87. Τόποι εγκατάστασής τους τα καλοκαίρια διάφορες θέσεις στην Πάρνηθα: Αγ. Τριάδα, Βοϊδόγρεκο, Λοιμικό, Σαλονίκη, Βρουκόλι, Μόλα, Παλιοχώρι, Ντράσιζα, Κουσίζα, Τατόϊ, Ασπρόβρυση, Βαρυμπόμπη, Μπίλιζα κ.λπ. Σήμερα απογράφονται σε τόπους μόνιμης εγκατάστασής τους πλέον, στο Δήμο Αχαρνών Μακροδημητραίοι, Μεγαγιάννηδες, Στεργίου, Σφετσαίοι κ.λπ. καθώς και άλλοι σε Ασπρόπυργο , Λεγραινά κ.λπ.

Οι Σαρακατσάνοι δεν είχαν ιδιοκτησίες στην Πάρνηθα, εκτός περιορισμένων χρονικά λίγων εξαιρέσεων αυτό είναι ιστορικό γεγονός. Ήταν νομάδες που νοίκιαζαν από τους Μενιδιάτες τα καλοκαιρινά βοσκοτόπια και χειμαδιά είχαν στα Λεγραινά, Ασπρόπυργο, Μαραθώνα κ.λπ.. Oι καλοκαιρινές γεννήσεις στην Πάρνηθα των νομάδων δηλώνονταν στα γύρω χωριά, μόνιμες όμως εγκαταστάσεις τους στα χωριά ομολογούνται από τους ίδιους αργότερα Οι όψιμοι Αυλωνίτες ποιμένες, κακώς διεκδικούν δικαιώματα στην Πάρνηθα αφού οι ίδιοι βεβαιώνουν ότι Λοιμικό και Σαλονίκη ήταν Μενιδιάτικα.

Με την ιστορία δεν μπορεί να παίξει κανείς χωρίς να γίνεται καταγέλαστος και βέβαια ο άκρατος σοβινισμός αποκαλύπτεται όταν υπάρχει και χλευάζεται δεόντως, αποδίδοντας την έλλειψη αξιοπιστίας στα πρόσκαιρα πυροτεχνήματα. Η προβαλλόμενη δήθεν παράδοση πρέπει να χρησιμοποιείται με σοβαρότητα και δεν λαμβάνεται υπ’ όψιν όταν δεν συνοδεύεται με ισχυρά και αδιάψευστα ντοκουμέντα.

 

ΕΠΙΜΕΤΡΟ

Θα μπορούσε κανείς που δεν έχει άμεση σχέση με την ιστορία του Αχαρναϊκού χώρου, να διερωτηθεί: Γιατί τόση επιμονή και αγώνας για να μείνει απείρακτη αυτή η περιοχή; Θα απαντήσουμε ότι οφείλουμε να σεβόμαστε τα μηνύματα της ιστορίας μας και να μην κακοποιούμε το περιβάλλον και τα μνημεία του, να σεβόμαστε τα μνημεία της Αρχαιότητας, της Βυζαντινής, Μεταβυζαντινής ή νεότερης εποχής. Να τιμούμε τους ανώνυμους και επώνυμους ανθρώπους μας που έχυσαν αίμα ,ιδρώτα και δάκρυ, για να συντηρούμε και απολαμβάνουμε εμείς σήμερα το θαυμάσιο αυτό τοπίο της Πάρνηθας, απείρακτο σχεδόν μέχρι τώρα από άστοχες ανθρώπινες παρεμβάσεις.

Τη ζώνη Α1 απόλυτης προστασίας που θεσμοθετεί ο Νόμος Σουφλιά όπου απαγορεύεται κάθε ανθρώπινη επέμβαση, εκτός από την ελεγχόμενη διέλευση των φυσιολατρών και της Επιστημονικής έρευνας, πρέπει να διαχειριστεί το Κράτος ανάλογα, να την προστατεύσει στο σύνολό της (τα δένδρα, τους βράχους τις λάκκες και τα μνημεία της). Εμείς από την Ι.Λ.Ε.Α. είμαστε πάντα ευαίσθητοι σ’ αυτές τις Αξίες και οι πολυετείς αγώνες μας για το σκοπό αυτό είναι καταγεγραμμένοι. Θυμάμαι μια και αναφερόμαστε στο χώρο Λοιμικού – Σαλονίκης το 1988 όταν η ΔΕΗ προγραμμάτιζε να περάσει γραμμή υπερυψηλής τάσης με τεράστιους πυλώνες μέσα από το μαγευτικό αυτό χώρο του Αγ. Νικολάου και τη μεγάλη λάκκα Σαλονίκης, αντιτεθήκαμε. Κάναμε μια μεγάλη κινητοποίηση στο Δημαρχείο Αχαρνών, συγκεντρώθηκαν 40 και πλέον οικολογικά, ορειβατικά πολιτιστικά σωματεία, μιλήσαμε, βγάλαμε ένα μαχητικό ψήφισμα. Πήγαμε στη συνέχεια στα γραφεία της ΔΕΗ στην οδό Χαλκοκονδύλη στην Αθήνα  όπου σε σύσκεψη με τον τότε διοικητή κ. Μπιρδιμήρη και τους αρχιμηχανικούς της μελέτης εκθέσαμε τις απόψεις μας και τους λόγους που θα αγωνιστούμε παντοιοτρόπως για να αποτραπεί αυτό το ανοσιούργημα. Η υποχώρηση των στελεχών της ΔΕΗ ήταν το κωμικοτραγικό επιχείρημα: «Αν σας ενοχλούν οι πυλώνες να τους βάψουμε πράσινους» (!!!) Δεν μας έπεισαν παρ’ όλο που επικαλέστηκαν και λόγους ευρύτερου δημοσίου συμφέροντος για την ενίσχυση ηλεκτρικής ενέργειας του Λεκανοπεδίου. Και πετύχαμε στις αγωνιστικές μας διεκδικήσεις. Τώρα ανεβαίνοντας την Εθνική Οδό στο ύψος του Αυλώνα και πάνω από το μυτερό βράχο της «Αρμενιάς» θα δει κανείς τους πυλώνες όπου τελικά πέρασαν έξω από Σαλονίκη – Λοιμικό και καταλήγουν στο Κρυονέρι.

Παρόμοιες αγωνιστικές κινητοποιήσεις κάναμε για το σχεδιαζόμενο Ιππόδρομο στη θέση του Ολυμπιακού χωριού (Δήμογλι) αλλά και την εκκλησία Αγ. Δημητρίου (Λεωφ. Δημοκρατίας) όπου το εκκλησιαστικό συμβούλιο και ο ιερέας λόγω ενοριακών αναγκών ήθελαν διώροφη την εκκλησία και σε …… μεγέθυνση (!) αφού όπως έλεγαν και έγραφαν στον τοπικό τύπο, δοκίμασαν με σκεπάρνι και είδαν ότι δεν υπήρχαν αξιόλογες τοιχογραφίες (!!). Μετά από παραστάσεις στο Κεντρικό Αρχαιολογικό Συμβούλιο και στους κ. Υπουργούς κρίθηκε διατηρητέο μνημείο (ΦΕΚ 898 Β 1982). Έμειναν τα τοιχία ……!!! προς όνειδος βεβαίως των Αρχών και του Δήμου Αχαρνών.

Η ευαισθησία της Ι.Λ.Ε.Α. εκδηλώθηκε προ και μετά τα πλήγματα του σεισμού του 1999 για τα μνημεία – εκκλησίες του Δήμου είχαμε χρηματοδοτήσει τις μελέτες αποκατάστασης δύο εκκλησιών και είναι ευτύχημα που διασώθηκαν και αποκαταστάθηκαν έξι εκκλησίες μετά το σεισμό με δαπάνες της Νομαρχίας και Υπ. Πολιτισμού Αγ. Τριάδας Πάρνηθας, Αγ. Γεωργίου (Βουρδουμπά), Αγ. Πέτρου ή Κλησαμπάρδας, Αγίων Θεοδώρων, Αγ. Νικολάου Βαρυμπόμπης, Αγ. Ιωάννου (οδός Αχαρνών – Λιοσίων). Είναι όμως δυστύχημα που δεν εκδηλώθηκε ενδιαφέρον από τους κατά Νόμο αρμόδιους φορείς για τις εκκλησίες: Αγ.. Νικολάου Μετοχίου, Αγ. Νικολάου (Αγ. Σωτήρας), Αγ. Δημητρίου (Μονοματίου), Ευαγγελιστρίας (Νεκροταφείου) και άλλων με μικρότερες φθορές από το σεισμό. Τώρα κινδυνεύει με κατάρρευση μετά τις λαθρανασκαφές και η εκκλησία του Αγ. Νικολάου Λοιμικού, (Μεταβυζαντινό όπως γράψαμε Μνημείο). Θα δούμε άραγε το ενδιαφέρον της μόνης αρμόδιας  Πολιτείας, αλλά και της Εκκλησίας; (Θυμίζουμε το απλό ευχολόγιο της Αρχιεπισκοπής και της Ι. Μονής Πετράκη). Είχα την τιμή να είμαι εισηγητής στην επιτροπή αποκατάστασης πληγέντων από το σεισμό μνημείων των Αχαρνών και μπορώ να βεβαιώσω ότι δώσαμε αγώνα.

Τέλος η κατάχωση μετά την αποκάλυψη του αρχαίου θεάτρου Αχαρνών οι μακρόσυρτες διαδικασίες κ.λπ. δεν μας αφήνουν περιθώρια αισιοδοξίας.

ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΔΙΑΝΟΜΗΣ ΚΤΗΜΑΤΟΣ ‘’ΣΑΛΟΝΙΚΗ’’

 

 ΤΑ ΣΕΙΣΜΟΠΛΗΚΤΑ ΜΝΗΜΕΙΑ – ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΑΧΑΡΝΩΝ

  Ο μεγάλος σεισμός του Σεπτεμβρίου του 1999 άφησε θύματα και καταστροφές στο Δήμο Αχαρνών.

Μέσα στο γενικό χαλασμό συμπεριλαμβάνονταν και οι καταστροφές των Μνημείων – Εκκλησιών της περιοχής μας.

Διάσπαρτα στον Αχαρναϊκό χώρο Εκκλησάκια – μνημεία αιώνων δέχθηκαν τα πλήγματα του σεισμού και των μετασεισμών με κίνδυνο ορισμένα απ’ αυτά να εξαφανιστούν τελείως.

Συναισθανόμενοι το χρέος τους έναντι της θρησκείας, της ιστορίας και της παράδοσης ο Δήμος Αχαρνών, η Ι.Λ.Ε.Α. αλλά και απλοί πολίτες, δραστηριοποιήθηκαν άμεσα.

Συστήθηκε στο δήμο μια «επιτροπή αποκατάστασης σεισμοπλήκτων μνημείων» συμβουλευτικού χαρακτήρα και ακολούθησαν συσκέψεις, μελέτες και ενέργειες προς κάθε αρμόδιο φορέα της πολιτείας για την αποκατάσταση των ζημιών από το σεισμό.

Το αρμόδιο Τ.Α.Σ. Βιομηχανίας του ΥΠΕΧΩΔΕ αφού με στελέχη του κατέγραψε την κατάσταση, κατάρτισε πίνακα όπου καταγράφονται οι ζημιές και η εν γένει κατάσταση των Εκκλησιών. Ο πίνακας αυτός είναι και σήμερα κατάλληλο εργαλείο για διάσωση και επανόρθωση των μνημείων μας και τον υπογράφουν δύο αρχιτέκτονες και δύο πολιτικοί μηχανικοί.

Η αλληλογραφία με τις Αρχές, η έρευνα για τη σπουδαιότητα των μνημείων αυτών της ιστορίας μας, οι προτάσεις μας και γενικά ο αυτονόητος αγώνας μας, καταγράφονται σε ένα βιβλίο μου που κυκλοφόρησε μετά το σεισμό «ΣΕΙΣΜΟΠΛΗΚΤΕΣ ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΑΧΑΡΝΩΝ» έκδοση Δ.Ε.Α.Δ.Αχαρνών.

Το βιβλίο υπήρξε αναγκαίο  βοήθημα στους αρχαιολόγους και μηχανικούς που ανέλαβαν να μελετήσουν επισταμένα τον τρόπο αποκατάστασης των Εκκλησιών και να προτείνουν λύσεις.Το πρώτο που ζητούσαν ήταν βιβλιογραφία.

Οι πληροφορίες μέχρι τότε των αρμοδίων φορέων της Πολιτείας όπως η 1η Εφορεία Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών μνημείων, ήταν ελάχιστες και για ορισμένα μνημεία έως ανύπαρκτες, αφού χρειάστηκε να χορηγηθούν χάρτες κ.λπ. για τον εντοπισμό τους.

Η αδιάκοπη πίεση στους αρμόδιους φορείς για σύνταξη μελετών, χρηματοδότηση έργων και τελική εφαρμογή των μελετών, καθώς και οι προτεραιότητες, απέδωσαν καρπούς χωρίς αυτό να σημαίνει ότι υπάρχει πλήρης ικανοποίηση από μέρους μας.

Αποκαταστάθηκαν μέχρι τώρα μετά από μακρόσυρτες διαδικασίες έξη Εκκλησίες Αγ. Τριάδας Πάρνηθας, Αγ. Νικολάου Βαρυμπόμπης, Αγ. Γεωργίου (Βουρδουμπά), Αγ. Πέτρου (κλησαμαπάρδα), Αγ. Ιωάννη στην οδό Αχαρνών – Λιοσίων, και Αγ. Θεοδώρων στην κεντρική πλατεία Αχαρνών. Οι εργασίες αφορούσαν: μελέτη, στήριξη, επιδιόρθωση ρωγμών, έρευνα οικοδομικών στοιχείων, ιστορικού και τοιχογραφιών, αποκάλυψη και αποκατάστασή τους, αφαίρεση άτεχνων μεταγενέστερων προσθηκών και τέλος μελέτη και δημοσιοποίηση των συμπερασμάτων και χρονολόγηση των Εκκλησιών.

Αποκαλύφθηκε τελικά ότι τέσσερες Εκκλησίες χρονολογούνται ως Βυζαντινές 13ου αιώνα τουλάχιστον και δύο Μεταβυζαντινές. Οι αποκαλυφθείσες τοιχογραφίες (εδώ πιστεύω ότι το έργο δεν έχει τελειώσει), άλλες φθαρμένες στους αιώνες των δοκιμασιών του Έθνους και άλλες που αποτέλεσαν ευχάριστη έκπληξη για μας, είδαν το φως της ημέρας προκαλώντας συγκίνηση και θαυμασμό.

Ευχαριστώντας και από μέρους των συμπολιτών, το Υπ. Πολιτισμού (μοναδικού αρμόδιου φορέα για οποιαδήποτε επέμβαση, μελέτη, χρηματοδότηση και αποκατάσταση των μνημείων) καθώς και την πρώην Νομαρχία Ανατολικής Αττικής για την κάλυψη δαπανών για δύο Εκκλησίες, είμαι υποχρεωμένος να εκφράσω και τις ανησυχίες μου για την τύχη ορισμένων Εκκλησιών που έχουν βαρύτατα τραυματιστεί από το σεισμό και δεν έχει ακόμα επιληφθεί το Υπ. Πολιτισμού εκτός από ορισμένες υποστυλώσεις που έχει πραγματοποιήσει.

Από τις εκκλησίες αυτές, χρησιμοποιώντας ως οδηγό την κατάσταση του Τ.Α.Σ. Βιομηχανίας, σημειώνω ενδεικτικά ορισμένες υπό διάσωση ακόμα Εκκλησίες. 1) Αγ. Νικολάου Μετοχίου. 2) Ευαγγελίστριας (Νεκροταφείου). 3) Αγ. Νικολάου (Αγ. Σωτήρας). 4) Αγ. Δημητρίου (Μονοματίου). 5) Αγ. Σαράντα Μαρτύρων. 6) Αγίων Πάντων (παρεκκλήσιο Ι. Ν. Κοιμήσεως Θεοτόκου). 7) Αγ. Τριάδας (οδός Αριστοτέλους). 8) Αγίου Νικολάου Λοιμικού. Στην κατάσταση του Τ.Α.Σ. Βιομηχανίας οι ελέγχοντες μηχανικοί σημειώνουν απλά την Εκκλησία χωρίς να έχουν πραγματοποιήσει αυτοψία. Σημειώνουν ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ (πηγάδια Πάρνηθας) από το γνωστό προσδιοριστικό μικροτοπωνύμιο «Πηγαδάκια» που γνωρίζουν οι διακάτοχοι Μενιδιάτες. Μετά το σεισμό τόσο το Δασαρχείο Πάρνηθας που έκανε αυτοψία μετά από παράκληση της Επιτροπής του Δήμου Αχαρνών όσο και δικοί μας φυσιολάτρες και οι ορειβάτες του Ε.Ο.Σ. Αχαρνών δεν διαπίστωσαν ρωγμές ή άλλες εμφανείς βλάβες. Όμως μετά τις λαθρανασκαφές του 2011 μέσα και έξω από την Εκκλησία, όπως διαπίστωσε το κλιμάκιο της 1ης Εφορείας Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών μνημείων η Εκκλησία κινδυνεύει με κατάρρευση και πρέπει να διασωθεί. Άλλωστε αφού κατά το έγγραφό της τη χρονολόγησε ”αναμφισβήτητα“ ως μεταβυζαντινό μνημείο, αναμένουμε τις διαδικασίες και ενέργειες που προβλέπει ο Ν. 3028/2002. 9) Αγίου Γεωργίου Λοιμικού. Στην αυτοψία του Δασαρχείου σημειώνεται για ενημέρωση της Επιτροπής και του Τ.Α.Σ., ότι είχε υποστεί ρωγμές από πτώση μεγάλου βράχου. Το Τ.Α.Σ. σημειώνει την εκτίμηση του Δασαρχείου, χωρίς εν τούτοις να κάνει αυτοψία. Οι διακάτοχοι του Λοιμικού επιδιόρθωσαν, χωρίς βέβαια εγκεκριμένη μελέτη, τις ρωγμές και με ανοχή των αρμοδίων φορέων σοβάτισαν την Εκκλησία, που ελπίζω δεν κινδυνεύει άμεσα. Είναι όμως αξιοσημείωτο ότι η αρμόδια Εφορεία Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών αρχαιοτήτων δεν γνωρίζει το (Μεταβυζαντινό κατά την άποψή μου) μνημείο παρά μόνο από τις φωτογραφίες που δημοσιεύσαμε. Η έρευνα και εδώ είναι αναγκαία.

Όλες αυτές οι Εκκλησίες έχουν μνημειακό χαρακτήρα ως Μεταβυζαντινές, δεν έχουν μελετηθεί και χρονολογηθεί από αρμόδιους αρχαιολόγους, χρήζουν αποκατάστασης και είναι υποχρέωση της Πολιτείας να επιληφθεί σύμφωνα με το Νόμο 3028/2002 που η ίδια θεσμοθέτησε.

Από το 1999 που έγινε ο σεισμός έχουν περάσει 14 χρόνια και δεν είδαμε να συντάσσονται τουλάχιστον οι μελέτες αποκατάστασης.

Παραθέτουμε στη συνέχεια φωτογραφίες των αποκαταστημένων Εκκλησιών και ενδεικτικές ορισμένες υπό μελέτη και αποκατάσταση, αναμένοντας την άποψη της αρμόδιας Εφορείας Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών μνημείων και την ευαισθησία της Εκκλησίας και του κοινού.

Με ευχολόγια και αόριστες υποσχέσεις δεν αντιμετωπίζεται το πρόβλημα έστω και την εποχή της Οικονομικής κρίσης. Τα στελέχη του ΥΠ.ΠΟ θα μπορούσαν π.χ. να καταρτίσουν τις μελέτες αποκατάστασης και όλοι μαζί να φροντίσουμε για τη χρηματοδότηση της εφαρμογής των μελετών.

 

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

 
Αρέσει σε %d bloggers: